Chạp mả, giẫy mả là phong tục, đồng thời cũng là nét văn hóa đã tồn tại bao đời nay.
Có nơi gọi Chạp mả là tảo mộ, tức là hoạt động thăm viếng, sửa sang lại mộ phần của người quá cố trong gia đình, dòng họ, các vị tiền hiền. Đó là sinh hoạt vừa mang tính tâm linh nhằm tưởng nhớ cội nguồn, tổ tiên ông bà, vừa mang nét đẹp văn hóa sâu sắc. Đây là dịp để con cháu các dòng tộc, dù có làm ăn xa ở đâu, cũng hướng về nơi chôn nhau cắt rốn để tưởng nhớ công ơn ông bà, tổ tiên dòng họ; đồng thời là dịp gặp gỡ, thắt chặt thêm thân tình huyết thống.
Tôi sinh ra và lớn lên tại xã Tam Vinh, huyện Phú Ninh cũ (nay là xã Chiên Đàn, thành phố Đà Nẵng). Tại một số vùng lân cận quê tôi, Chạp mả được tổ chức vào nhiều thời điểm trong năm, nhưng tập trung chủ yếu từ cuối tháng 11 âm lịch đến trước ngày 23 tháng Chạp (ngày đưa ông Táo về trời theo quan niệm dân gian).
Lễ giỗ Chạp quê tôi thường kéo dài ít nhất ba ngày. Ngày đầu tổ chức tại từ đường, ngày thứ hai tại tư gia bên nội, ngày cuối – ngày thứ ba – là dịp để con cháu hướng về quê vợ, quê ngoại. Tại các tư gia, quy mô tổ chức tùy theo nếp sinh hoạt riêng của từng gia đình. Khi công việc “nội bộ” của từng gia đình hoàn tất thì mùa Chạp mả cũng dần khép lại.
Ngay từ tối hôm trước ngày giỗ Chạp dòng tộc, đại diện các gia đình cùng họp mặt tại nhà vị trưởng tộc, trưởng phái hoặc tại từ đường để bàn tính cho ngày giỗ. Theo cách “đếm đầu chia xôi”, tài chính luôn được bàn tính sòng phẳng để mọi việc được tròn vo theo đúng nghĩa. Đó là đối với con cháu nội; còn đối với con cháu bên ngoại thì được ban một “đặc quyền” – theo đúng nghĩa đen – trên tinh thần tự nguyện.
Sáng sớm hôm sau, với nhiệm vụ được phân công từ trước, tốp nội trợ phụ trách đi chợ mua sắm, nấu nướng chuẩn bị mâm cúng; còn nhóm đàn ông, con trai thì người vác cuốc, người vác rựa lên đường đi giẫy mả, sửa sang “ngôi nhà” cho những người quá cố trong dòng tộc. Các gia đình thường dẫn theo con trai lớn để phụ việc, vừa để biết đường đi lối lại sau này.
Sau khi hoàn tất việc vệ sinh, quét dọn, sơn sửa, đắp thêm đất cho những ngôi mộ xuống cấp, con cháu tập trung cùng nhau đốt nén tâm nhang lên mộ phần các vị tiền hiền, tổ tiên dòng họ, cầu xin một năm mới được ông bà phù hộ độ trì, mọi việc sở cầu tất ứng, sở nguyện tòng tâm.
Khi công việc dòng họ hoàn tất, có gia đình tiếp tục chăm sóc mộ phần tư gia bên nội hoặc bên ngoại nếu còn thời gian. Có khi việc này được thực hiện vào một ngày khác, trước ngày giỗ Chạp tại tư gia một hôm.
Bài học thiết thực cho con cháu về nguồn cội tổ tiên
Sau khi giẫy mả dòng tộc xong, mọi người cùng tập trung về từ đường để phụ một tay chuẩn bị mâm cỗ. Không ai bảo ai, theo sự phân công của trưởng tộc, trưởng chi từ tối hôm trước, phụ nữ lo nấu nướng, đàn ông hỗ trợ khâu hậu cần, cùng nhau chuẩn bị chu đáo mâm cỗ cúng tổ tiên.
Tiếp đến, phần lễ kết thúc là phần hội. Đây là dịp con cháu nội ngoại trong dòng tộc cùng “hưởng lộc”. Mọi người chung vui bên ly rượu, xôi thịt và hơn hết là hỏi thăm nhau chuyện gia sự, sức khỏe sau một năm ít gặp. Chính vì vậy, mỗi dịp giỗ Chạp dòng họ, có gia đình ba đến bốn thế hệ cùng về từ đường tham gia sinh hoạt. Trước là thực hiện bổn phận với tổ tiên, sau là để “biết họ, biết hàng”.
“Biết họ biết hàng” vừa là khởi nguồn, vừa là ý nghĩa sâu sắc nhất trong ngày lễ Chạp mả của người Việt. Trong những ngày này, các mối quan hệ huyết thống từ nhiều đời được các bậc cao niên phân giải cặn kẽ cho con cháu, nhất là để thế hệ trẻ khi gặp nhau nơi xứ người cũng có thể nhận ra mối quan hệ bà con mà ứng xử cho phải đạo.
Hiện nay, theo thống kê của ngành văn hóa, trên địa bàn xã Chiên Đàn có 42 tộc được công nhận văn hóa. Đa số các nhà thờ tộc được xây dựng khang trang, kiên cố, là nơi tổ chức các nghi thức tín ngưỡng truyền thống. Một số nhà thờ còn lưu giữ bảng gia phả qua nhiều đời, giúp con cháu biết rõ vai vế, chi phái trong tộc họ mình.
Chạp mả mang tính nhân văn sâu sắc bởi được thực hiện vào tháng Chạp – thời điểm sau mùa mưa lũ, khi mồ mả có thể bị sạt lở, hư hỏng. Người Việt quan niệm “sống có nhà, thác có mồ”, nên trước thềm năm mới, ngoài việc sửa sang nhà cửa, con cháu cũng không quên chăm sóc “ngôi nhà” của ông bà tổ tiên để đón Tết.
Lễ Chạp mả có lẽ là một trong những tập quán tâm linh chứa đựng nhiều giá trị nhân văn sâu sắc nhất của người Việt. Dù đi đâu, về đâu, chúng ta cũng không thể quên nguồn cội quê hương. Nhà thờ dòng họ (từ đường) là không gian thiêng liêng, nơi giao thoa, hội tụ và lưu giữ những giá trị truyền thống của gia đình, dòng họ Việt Nam; vừa là trung tâm tâm linh thờ cúng tổ tiên, vừa là nơi gắn kết các thế hệ, giáo dục đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, bảo tồn văn hóa và di sản tộc họ.
Quả thật, quê hương nếu ai không nhớ, sẽ không lớn nổi thành người./.
Ngọc Tâm