Di tích quốc gia Đình Chiên Đàn
Lịch sử ngôi đình gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của vùng đất Chiên Đàn. Năm 1471, vua Lê Thánh Tông thành lập Thừa tuyên Quảng Nam, cùng với sự ra đời của huyện Hà Đông, những cư dân người Việt từng bước đến sinh sống trên vùng đất mới. Để thờ tự, tri ân các bậc tiền nhân, tiền hiền có công khai đất, lập làng, cộng đồng dân cư xã Chiên Đàn xưa đã cùng nhau xây dựng một ngôi đình với quy mô bề thế lớn nhất vùng thời bấy giờ. Ngôi Đình không chỉ nổi bật bởi kiến trúc nghệ thuật độc đáo mà còn là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa, lịch sử truyền thống. Nơi đây đã in đậm dấu chân của những anh hùng trung liệt, các khoa bảng, chí sĩ và danh nhân xứ Quảng, gắn liền với những sự kiện quan trọng của dân tộc.
Năm 1782, khi Nguyễn Huệ kéo quân ra Bắc, đi ngang qua địa phận huyện Hà Đông, tại đình Chiên Đàn, ông đã tập hợp và thành lập một lực lượng nghĩa binh lớn với tên gọi “Tiền Cơ Trung Nghĩa”; trong đó có cụ Kiều Phụng người Chiên Đàn được phong chức Đô đốc phụ trách hải thuyền, cụ Đống Công Trường được phong chức Cai cơ thống lĩnh đạo quân Hà Đông. Dưới thời Nguyễn, đình Chiên Đàn là nơi dân “kim hộ” nộp thuế vàng vào kho của Nhà nước vào ngày 5/5 âm lịch hằng năm.
Năm 1885-1887, khi Trần Văn Dư lãnh đạo Nghĩa hội Quảng Nam hưởng ứng Chiếu Cần Vương, đình Chiên Đàn là nơi tuyển quân, thu nhận quân lương khí giới do các cụ Tú tài Võ Đức Mậu, Cử nhân Trần Hoán, cụ Võ Bang, Võ Lệ, Xã Xước chỉ huy.
Năm 1904-1908, phong trào Duy Tân bùng nổ, các cụ Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng đã diễn thuyết tại đình và Văn thánh Chiên Đàn (trường THCS Trần Phú ngày nay), lãnh đạo nhân dân trong huyện đấu tranh đòi xin xâu, giảm thuế. Sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, đình là trụ sở của Ủy ban nhân dân lâm thời xã Chiên Đàn đến năm 1949. Cũng tại nơi đây, đồng chí Võ Toàn (Võ Chí Công), người con ưu tú của quê hương đã tổ chức các cuộc họp quần chúng và cán bộ cốt cán trong những ngày đầu thành lập Đảng bộ Tam Kỳ... Những dấu mốc ấy đã tạo nên chiều sâu lịch sử cho ngôi đình, để nơi đây trở thành địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống yêu nước, lòng tự hào cho các thế hệ.
Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa và kiến trúc, ngày 30/12/2002, Đình Chiên Đàn được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng là Di tích quốc gia theo Quyết định số 39. Để phát huy các giá trị di tích, Lễ hội Đình Chiên Đàn được duy trì tổ chức hằng năm với hai phần lễ và hội. Các nghi thức cúng Tiên linh, dâng hương được duy trì trang nghiêm, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, lòng thành kính đối với các bậc tiền nhân. Cùng với phần lễ, phần hội diễn ra sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa, thể thao và trò chơi dân gian đặc sắc như biểu diễn võ thuật, thi đấu cờ tướng, hô hát dân ca bài chòi và các trò chơi dân gian, tạo không khí vui tươi, gắn kết cộng đồng. Trong chương trình Lễ hội, Ban Trị sự đình duy trì hoạt động tuyên dương, trao thưởng cho con em làng Chiên Đàn đạt thành tích cao trong học tập, góp phần phát huy truyền thống hiếu học, khuyến học, khuyến tài của quê hương.
Lễ hội không chỉ đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của nhân dân mà còn là dịp để con cháu các tộc họ trở về dưới mái đình, tưởng nhớ công lao các bậc tiền nhân, gặp gỡ, giao lưu và thắt chặt tình đoàn kết. Thông qua lễ hội, những giá trị văn hóa không chỉ được bảo tồn trong các nghi thức mà còn được trao truyền bằng sự tham gia của cộng đồng; từ người cao tuổi đến thế hệ trẻ, từ các tộc họ đến từng gia đình, làm cho di sản luôn hiện diện và sống động trong đời sống hôm nay.
Lễ hội Đình Chiên Đàn được duy trì tổ chức hằng năm
Trải qua hàng trăm năm tồn tại, Đình Chiên Đàn đã nhiều lần được tu bổ, sửa chữa, gần đây nhất là vào các năm 2021 và 2022. Những lần tu bổ đã góp phần bảo tồn các yếu tố gốc và những giá trị đặc trưng của công trình kiến trúc cổ, thể hiện trách nhiệm và sự trân trọng di sản văn hóa mà cha ông để lại. Trong thời gian tới, UBND xã tiếp tục quan tâm tu bổ, tôn tạo di tích, chỉnh trang cảnh quan; nâng cao chất lượng tổ chức lễ hội, đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục truyền thống, sưu tầm và số hóa tư liệu lịch sử; từng bước đưa giá trị Đình Chiên Đàn đến gần hơn với người dân, học sinh và du khách.
Giữ gìn và phát huy giá trị di tích Đình Chiên Đàn không chỉ là bảo vệ một công trình kiến trúc cổ, mà còn là gìn giữ ký ức, những câu chuyện của cha ông, những phong tục, nghi lễ và các giá trị tinh thần đã được bồi đắp qua thời gian. Trải qua bao biến thiên của lịch sử, mái đình vẫn hiện diện giữa lòng quê hương, trở thành điểm tựa văn hóa, nơi quá khứ gặp gỡ hiện tại và những giá trị tốt đẹp tiếp tục lan tỏa trong đời sống cộng đồng./.